TPZ.al është një media online e pavarur. Përpjekja jonë është të sjellim lajme, analiza dhe komente, në shërbim të interesit publik.
TPZ.al është një media online e pavarur. Përpjekja jonë është të sjellim lajme, analiza dhe komente, në shërbim të interesit publik.
"Paketa e Maleve" është një projektligj që synon të krijojë mundësi të reja zhvillimi për zonat malore të Shqipërisë. Në parim, çdo nismë që synon zhvillimin ekonomik të këtyre zonave është e mirëpritur. Megjithatë, mënyra se si është konceptuar kjo paketë ngre problematika serioze juridike, ekonomike dhe sociale, veçanërisht për Veriun e Shqipërisë, ku historia e pronësisë është krejtësisht e ndryshme nga pjesët e tjera të vendit.
Problemi kryesor nuk lidhet me zhvillimin, por me faktin se projekti ndërtohet mbi një realitet juridik që nuk përputhet me realitetin historik të pronësisë. Në Veriun e Shqipërisë, praktikisht nuk ka tokë pa pronar. Për shekuj me radhë, prona është administruar sipas së drejtës zakonore, marrëveshjeve mes fiseve dhe familjeve, trashëgimisë dhe kontratave të shitblerjes të realizuara shumë kohë përpara vendosjes së regjimit komunist. Jo vetëm tokat bujqësore, por edhe kullotat, pyjet dhe bjeshkët kanë pasur pronarë të identifikuar, të njohur dhe të respektuar nga i gjithë komuniteti.
Në shumë raste, kjo pronësi nuk mbështetet vetëm në traditën gojore. Ajo provohet edhe nga defterët e vjetër osmanë, dokumente arkivore dhe akte të tjera historike që dëshmojnë vazhdimësinë e pronësisë private. Kufijtë e pronave njihen edhe sot nga banorët e zonës, ndërsa konfliktet kanë qenë historikisht shumë të rralla pikërisht sepse ekzistonte një njohje kolektive e pronës.
Paradoksi lind pas vendosjes së regjimit komunist dhe vazhdon edhe sot. Edhe pse këto prona kanë pasur pronarë përpara shtetëzimit, një pjesë e konsiderueshme e pyjeve dhe kullotave vazhdon të figurojë si pronë shtetërore. Për këtë arsye, shumë familje njihen si pronare de facto, por jo de jure. Ata gëzojnë njohjen historike dhe shoqërore të pronësisë, por nuk disponojnë certifikatën shtetërore të regjistrimit të pronës.
Ky nuk është vetëm një problem administrativ. Ai përbën një problem të rëndë juridik, sepse u mohon qytetarëve instrumentet ligjore për të mbrojtur pronën e tyre. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë, në nenin 41, garanton të drejtën e pronës private dhe parashikon se askush nuk mund të privohet nga prona e tij pa interes publik, pa një procedurë të rregullt ligjore dhe pa shpërblim të drejtë. Po kështu, neni 1 i Protokollit Nr. 1 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut garanton të drejtën e çdo personi për gëzimin paqësor të pasurisë së tij, duke imponuar detyrimin që shteti të ruajë një ekuilibër të drejtë ndërmjet interesit publik dhe mbrojtjes së të drejtave individuale të pronësisë.
Pikërisht këtu lind një nga problemet më serioze të "Paketës së Maleve". Nëse shteti vazhdon t'i konsiderojë këto sipërfaqe si prona shtetërore dhe ndërton mekanizma për dhënien e tyre në përdorim ose zhvillim ekonomik, ndërkohë që ekzistojnë pronarë historikë të njohur nga komuniteti, atëherë krijohet një konflikt i drejtpërdrejtë midis realitetit historik dhe realitetit juridik. Më problematike bëhet situata për faktin se këta pronarë nuk kanë mundësi procedurale efektive për ta kundërshtuar këtë proces, pasi mungesa e regjistrimit formal i vendos ata në një pozitë juridike shumë të dobët.
Në këtë mënyrë, "Paketa e Maleve" rrezikon të prodhojë konflikte të reja pronësie, procese të gjata gjyqësore dhe pasiguri juridike, duke dëmtuar jo vetëm pronarët historikë, por edhe vetë investitorët që mund të përballen më vonë me pretendime pronësie. Përvoja shqiptare ka treguar se zhvillimi ekonomik nuk mund të ndërtohet mbi pasigurinë juridike të pronës.
Një tjetër problem serioz lidhet me gjendjen ekonomike të banorëve të Veriut. Për më shumë se tre dekada tranzicion, këto zona kanë qenë ndër më të neglizhuarat në aspektin e investimeve publike. Mungesa e infrastrukturës rrugore, mungesa e politikave zhvillimore, mungesa e investimeve në bujqësi, blegtori dhe turizëm kanë bërë që Veriu të përjetojë një nga valët më të mëdha të emigrimit të brendshëm dhe të jashtëm në Shqipëri.
Pikërisht për shkak të këtij tranzicioni të gjatë, shumë prej pronarëve historikë, edhe kur njihen nga komuniteti ose disponojnë dokumente historike për pronën e tyre, nuk kanë sot mundësi financiare për të investuar. Ata nuk kanë kapitalin që kërkohet për t'u bërë pjesë aktive e skemave që mund të krijojë "Paketa e Maleve". Nëse ligji nuk parashikon mekanizma mbështetës për këta banorë, ekziston rreziku që përfituesit realë të jenë investitorë me kapital të madh, ndërsa pronarët tradicionalë të mbeten jashtë zhvillimit të pronave që kanë trashëguar prej brezash.
Në këtë mënyrë, një nismë që synon zhvillimin ekonomik mund të prodhojë një padrejtësi të re historike. Banorët që kanë ruajtur këto territore për shekuj, që kanë mbrojtur pyjet, kullotat dhe bjeshkët edhe në periudhat më të vështira të historisë, mund të mbeten spektatorë të zhvillimit të pronave të tyre vetëm sepse shteti nuk ka arritur ende të zgjidhë problemin e njohjes juridike të pronës.
Për këtë arsye, përpara çdo politike zhvillimore, duhet të zgjidhet fillimisht çështja e pronësisë. Një shtet që synon siguri juridike nuk mund të ndërtojë politika investimi mbi prona me status të paqartë. Njohja e pronës historike, verifikimi i dokumentacionit arkivor, shqyrtimi i defterëve të vjetër dhe krijimi i një procedure të posaçme për regjistrimin e pronave tradicionale duhet të paraprijnë çdo zbatim të "Paketës së Maleve". Kjo do të ishte jo vetëm në përputhje me Kushtetutën dhe Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut, por edhe me jurisprudencën e Gjykatës Kushtetuese dhe të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, të cilat kanë theksuar vazhdimisht se siguria juridike dhe mbrojtja efektive e pronës janë elementë themelorë të shtetit të së drejtës.
Vetëm pasi të garantohet kjo siguri juridike, "Paketa e Maleve" mund të shndërrohet në një instrument të vërtetë zhvillimi. Përndryshe, ekziston rreziku që një projekt me qëllime pozitive të prodhojë konflikte të reja pronësie, pabarazi ekonomike dhe tensione sociale në një rajon që ka paguar tashmë një çmim të lartë gjatë tranzicionit shqiptar.
